Fotoğraf Bir Yanılsamadır

Bu kitap, kırk yılı aşkın bir süredir kameranın arkasında durmuş birinin, en sonunda makineyi bırakıp kalemi eline almasının ürünüdür.

Çekirdeği, 2009'da yazdığım kısa bir metindi: "Fotoğraf bir yanılsamadır." O zaman bu, içimde yıllardır taşıdığım bir sezgiydi; bugün, arkasını doldurmaya çalıştığım bir tezdir. Aradan geçen zamanda metin durmadan büyüdü, çünkü her yeniden okuyuşta önümde yeni bir kapı açıldı.

Neden yazdım

Reklamdan sanata, stüdyodan karanlık odaya uzanan uzun bir pratiğin sonunda, fotoğrafın masum bir pencere olmadığına dair kanaatim kesinleşti. Hocam Şahin Kaygun'un atölyesinde, Grup 9 yıllarında ve sonraki onlarca yılda hep aynı şeyi gördüm: fotoğraf gerçekliği kaydetmez, onu yeniden kurar. Bunu bir slogan olarak değil, düşünülmüş bir önerme olarak söylemek istedim. Amacım fotoğrafı küçültmek değil; tam tersine, onu hak ettiği felsefi ciddiyetle anmaktı. Gölgeyi reddetmeyi değil, gölgeye gölge olduğunu bilerek bakmayı öneriyorum.

Nasıl kurdum

Kendi 2009 metnimden yola çıktım ve onu üç an üzerine oturttum: çekim, nesne, sunum. Tartışmayı yalnız yürütmedim; benden önce bu konuda düşünmüş olanları aradım — Platon'dan Barthes'a, Osmanlı stüdyosundan Provoke kuşağına, ve çoğu zaman kıyıda bırakılan Türkiyeli seslere: Alptürk, Gezgin, Çetin, Fırat, Germen, Akoğul ve hocam Kaygun. Onlarla nerede örtüştüğümü de, nerede ayrıştığımı da aynı dürüstlükle yazmaya çalıştım.

Burada katı bir ilkem oldu: uydurma alıntı yok, uydurma künye yok. Kaynağını doğrulayamadığım hiçbir sözü kimsenin ağzına koymadım; doğrulayamadığım yerde ya adı çıkardım ya da kendi sözüm olarak söyledim. Eksik ama doğru söylemeyi, çok ama yanlış söylemeye yeğledim. Bu metnin arkasında, geçmişten bugüne uzanan yılların okumaları ve onlardan biriken notlar; ardından da uzun, sabırlı bir yazma süreci var. Alıntıların ve künyelerin tek tek doğrulanmasında yapay zekâ desteğinden de yararlandım — ama seçimi, yorumu ve son sorumluluğu her zaman kendim üstlendim. Şunu da açıkça belirtmeliyim: bu sayfalarda yazdıklarım, okuduklarımdan anladıklarım ve gördüklerimden çıkardıklarımdır — son sözü söyleme iddiası değil, bir fotoğrafçının kendi kavrayışını paylaşma çabasıdır.

Hangi dille

Bilerek akademik makalenin uzak, nesnel sesini seçmedim. Birinci tekil şahsın, denemenin, yer yer manifestonun dilini seçtim — çünkü iddia kişiseldir: yalnızca kitaplardan değil, vizörün arkasında geçmiş bir ömürden geliyor. Bir fotoğrafçının da, felsefeyle ilgilenen bir okurun da rahatça izleyebileceği bir dil istedim: somut imgeler, yalın cümleler, ama sığlığa düşmeden. Mağara, gölge, simya ocağı gibi eğretilemelere kapıyı açık tuttum; çünkü fotoğrafın kendisi de bir imgeler dilidir, ve bir imgeyi en iyi yine bir imge anlatır.

Bu yüzden bu kitabı bir sonuç bildirgesi gibi değil, bir düşünme biçimi gibi okumanızı isterim. Katılmadığınız yerlerde bile, umarım birlikte aynı kapıdan girer ve fotoğrafa bir daha asla eskisi gibi bakmazsınız.