Yapıyı Değil Vaadi Satmak

YAPIYI DEĞİL VAADİ SATMAK

Yıllar önce, dünya çapında bir otel zincirinin bir yapısı için, mekânın 360 derece fotoğraflarını çekme işine talip olduk. Teklif verdik, önce iki firmaya kaldık, sonra iş bize verildi. Sevindik. Ama daha çalışmaya başlamadan, elimize tuğla gibi bir kitap tutuşturdular. Açtım, baktım: yatak nasıl düzenlenir, yastık nasıl konur, havlu banyoda nasıl asılır, tuvalet kâğıdının ucu nasıl katlanır. Sayfalarca, her ayrıntısı yazılmış.

O an bir şey anladım. Ben o odayı olduğu gibi çekmeyecektim. O oda diye bir gerçek yoktu ortada; dünyanın her yerindeki her odanın birbirinin aynı görünmesi için hazırlanmış bir standart vardı ve benim işim o standardı kusursuz göstermekti. Yatağın nasıl duracağına ben karar vermiyordum, kitap karar veriyordu. En özgür sandığım an, aslında en kurallı andı. Ve işin tuhafı, 360 derece çekim, yani her yeri gösteren, saklanacak köşe bırakmayan o teknik, en belgesel görünen biçimdi; oysa gösterdiğim o kusursuz oda, baştan sona bir kitaba göre kurulmuş bir sahneydi.

Mimari Değil, Tanıtım

Bu tür, mimari fotoğrafla sık sık karıştırılır, çünkü ikisinde de bina, mekân, duvar vardır. Ama tam karşı karakterdedirler. Mimari fotoğrafta yapıyı okurum; mimarın kurgusunu, taşın ifadesini, çevreyle ilişkisini. Orada amaç yapıdır. Burada ise yapı önemli değil. Otel, hastane, konut iç mekânı, ofis, fabrika; bunları çekerken amaç binayı anlatmak değil, o binanın içinde sürdürülen ya da sürdürülecek olan şeyi anlatmaktır. Hizmeti ya da üretimi. Otelde mimariyi değil konaklamayı satarsın, hastanede binayı değil güveni, fabrikada duvarı değil üretimi, ofiste mekânı değil itibarı.

Yani bu fotoğraf bir yapıya değil, bir vaade bakar. Otel fotoğrafı burada iyi bir gece geçirirsin der, fabrika fotoğrafı burada iyi üretilir der, ofis fotoğrafı burası ciddi bir şirkettir der. Mimaride yapının ne olduğunu okurdum; burada mekânın ne söz verdiğini kurarım.

Neyi Nerede Nasıl

Bu yüzden her mekânın kendi dili vardır ve aynı fotoğrafçı her birinde başka konuşur.

Otel hizmeti satar. Otel fotoğrafının özelliği, mekânı değil hizmeti satmasıdır; sana dört duvar göstermez, o duvarların içinde alacağın hizmeti gösterir. Bu yüzden ışık sıcak olmalı, yatak davetkâr, mekân seni içine çağırmalı; çünkü satılan şey oda değil, o odada geçireceğin gecedir, o huzurdur, o ilgidir. Bir otel karesi soğuksa, ne kadar keskin, ne kadar kusursuz olursa olsun işini görmez, çünkü kimse soğuğa para vermez. Mimar o odayı ne kadar iyi tasarlamış olursa olsun, ben onu değil, orada karşılanacağın o duyguyu çekmek zorundayım.

Bu iş göründüğünden zordur, çünkü otel yaşayan bir yerdir, sen çekerken de yaşamaya devam eder. Müşterinin fotoğrafını çekemezsin; gerekirse manken tutar, kurumsallığı gözeterek kurarsın. Lobiyi gündüz çekmek neredeyse imkânsızdır, çünkü müşteriyi rahatsız edemezsin; en boş an gecenin dördü beşidir. Bu yüzden çekime başlamadan önce dakika dakika plan yapar, o plana harfiyen uyarsın. Bir restoranı çekmek için sekiz on dakikan ya vardır ya yoktur; bar ve büfe hazırlığı son ana kadar sürer, müşteri girmeden hızla çekip çıkman gerekir. Odalar başlı başına dikkat ister. Ve her şeyin markası gizlenir; sudan içeceğe, odadaki her şeyin etiketi saklanır, çünkü aynı markayı dünyanın her yerinde tedarik edemezsin, ama görüntünün her yerde aynı olması gerekir.

Neden bu kadar titizlik derseniz, iki hikâye anlatayım. Bir keresinde markasıyla ünlü bir otel bizi çağırdı, çünkü büyük bir işi yeni kaybetmişti. Dünyaca tanınan bir firmanın en iyi satıcıları, eşleri ve çocuklarıyla o otelde ağırlanacaktı. Ama satıcılardan biri, otelin sitesindeki bir oda görselinde, konsolun üstündeki televizyonun, ısıtıcının kablolarının iki metre öteki prize açıktan, ortada gittiğini fark etti. Benim üç ve beş yaşında iki çocuğum var, bu onlar için tehlike, dedi ve bütün organizasyon başka bir otele taşındı. Bir tek kablo, koca bir işi kaçırdı. İşte o otel bunun üzerine, kusursuz fotoğraf için bizi aradı; beni işe alan şey, başka bir fotoğrafın kırdığı vaatti.

İkincisini fotoğrafçı olarak değil, müşteri olarak yaşadım. Tatil için otel ararken, bir otelin sitesinde bir oda fotoğrafı gördüm; yastığın üstünde el basılmış gibi bir iz vardı, yatağın kenarındaki çarşaf dalga dalgaydı. O an düşündüm: fotoğraf çekilirken, yani en özenli olması gereken anda bu dikkatsizlik varsa, üstelik bu işe para ödenmişken, benim çay içeceğim bardakta kim bilir ne özensizlik vardır. O oteli aramadım bile. Bir kırışık, bütün güveni götürmüştü. Otel fotoğrafı işte bu yüzden hizmeti satar; çünkü bir yastıktaki iz, bir odayı değil, bir sözü çökertir.

Fabrika üretimi satar. Orada istediğin sıcaklık değil, düzenin ve gücün netliğidir. Makine, hat, akış, hepsi burada çok, iyi, güvenli üretilir demeli. Ama fabrikaya gittiğinde gördüğün şey bu değildir. Makineler sıra sıradır, önlerinde işçiler çalışıyormuş gibi durur; oysa biri makinenin önünde poz veriyordur, ayağında güvenlik ayakkabısı değil terlik vardır. Makinelerin üstünde, duvarlarda tuttuğu takımın posteri, bir ünlünün resmi, gelişigüzel yapıştırılmış talimatlar; üstüpüler, el silinen bezler, çöp kovaları, ortada duran bidonlar. Bunların hepsi baştan tek tek temizlenir, düzenlenir, gerekirse boyanır; kurumsal yapı korunur. Yani fabrikayı olduğu gibi çekmem, kurumun göstermek istediği düzene sokarım.

Poz veren işçi için kendi çözümümü buldum: uzun pozlandırma. İşçinin hareketli, bulanık görüntüsü hem fotoğrafa hareket katar, hem de çalışmayıp poz vereni gizler. Duran adam bulanıklaşınca, çalışan bir el gibi görünür. Bir teknik hamleyle iki işi birden yaparım; hem üretimin canlılığını veririm, hem sahnenin sahne olduğunu saklarım.

Ofis itibar satar. Ne otelin sıcaklığı ne fabrikanın kaba gücü; buranın dili düzen ve ciddiyettir, burası güvenilir, işini bilen bir yerdir demeli. Burada mesele masa düzenidir. Her masada mutlaka kurumsal yapıya uymayan kişisel eşyalar vardır, bunlar ayıklanır. Ama bir incelik var: masa hem düzenli görünmeli, hem de çalışıyor imajını bozmamalı. Fazla temiz masa burada kimse çalışmıyor der, dağınık masa burası ciddiyetsiz der; ikisinin arasında, düzenli ama yaşayan bir masa kurmak gerekir. Ne kadar temizleyeceğini bilmek, işin ta kendisidir.

Fotoğrafçının Görünmezliği

Bu türün bir de garip yanı var. Otel, mekân, hizmet fotoğrafında, portrede ya da mimaride olduğu gibi tek başına parlayan, herkesçe bilinen bir usta çıkmaz. Sektörün en aranan isimleri vardır, ödüller alırlar, ama adları hep bir yapının, bir otelin, bir tasarım stüdyosunun adının yanında, küçük harfle geçer. Bir tasarım ödülünde bile fotoğraf, mimarlık ofisinin ve otelin adından sonra, fotoğraf, filanca diye anılır.

Bunun bir anıtı var: Black Book. 1970'te New York'ta kurulmuş, reklam ve ticari fotoğraf endüstrisinin ilk ve en önemli kaynak kitabı. Her yıl çıkar, dünyanın en iyi ticari fotoğrafçılarının işlerini toplar ve sanat yönetmenleri, kurumlar bu kitaptan ihtiyaçları olan yeteneği bulur. Yani sanat fotoğrafçısı müzeye girer, ticari fotoğrafçı Black Book'a. Biri eserine imza atar, adı yapıtla birlikte anılır; öteki bir kataloğa girer, işi ürünü satmaktır, kendini değil.

Çünkü bu türde fotoğrafçının başarısı, görünmez olmaktır. İyi bir otel karesi sana keşke orada olsam dedirtmeli, ama bunu kim çekti dedirtmemeli. Sanat fotoğrafçısı imza atar; tanıtım fotoğrafçısı imzasını siler.

Bu Alanın Ustaları

Görünmez olmak, değersiz olmak demek değil. Bu alanın da büyük ustaları, büyük ve güzel işleri var; anmadan geçmek haksızlık olur. Üstelik onların çoğu, benim burada anlattığım işi, en görkemli haliyle yaptı.

En başta Arthur d'Arazien. Kurumsal reklam için çalışırdı, ama Smithsonian arşivi onu fotoğrafçıdan çok bir sahne yapımcısı, bir impresario diye tanımlar. Çünkü işi öyleydi: tek bir film karesine gündüz ve gece pozlamasını birlikte basar, hareket eden otomobilleri, trenleri aynı kareye bindirip resme heyecan katardı. Çelik fabrikalarının o dev, karanlık iç mekânlarını aydınlatacak flaş yokken, uçak fotoğrafçılığından ödünç aldığı magnezyum barutunu yakardı. Yani gerçeği olduğu gibi çekmez, onu bir sahne gibi kurardı. Ben fabrikada işçiyi uzun pozla bulanıklaştırıp harekete çeviriyordum; o, bütün bir fabrikayı, gece ve gündüzü, hareketi ve ışığı tek karede kuran adamdı. Aynı işin ustası.

Margaret Bourke-White bu türün kurucusuydu; Fortune dergisinin ilk fotoğrafçısı. Çelik fabrikalarını, barajları çekerken bir eleştirmen onun için, Amerikan fabrikasını bir Gotik katedrale çevirdi, demişti. Sıradan bir fabrikayı katedral gibi göstermek, gücü satmak; işte özeti bu. Charles Sheeler de Ford'un River Rouge fabrikasını çekti, o gürültülü, yağlı yeri temiz, modern bir estetiğe çevirdi. İkisi de fabrikayı değil, endüstrinin vaadini çekiyordu.

Sonra bu işi tersinden yapanlar geldi. Almanya'da Bernd ve Hilla Becher, kırk yıl boyunca su kulelerini, yüksek fırınları hep aynı açıdan, hep bulutlu günde, duygusuz çekip ızgaralar halinde dizdiler, tipoloji dediler; satmadılar, arşivlediler. David Plowden, Amerikan çeliğinin hem ihtişamını hem çöküşünü çekti, kendine yıkım topuna bir adım önde kalmak derdi ve fotoğrafçı olduğu kadar tarihçi sayardı kendini. Mitch Epstein, American Power serisinde enerji santrallerini çekti, ama satmak için değil, gücün bedelini sorgulamak için; serinin adı bile çift anlamlıydı, hem elektrik hem iktidar. Edward Burtynsky rafinerileri, petrol sahalarını çekti, o dev güzellikle insanın gezegene verdiği zararı gösterdi. AnnieLaurie Erickson ise Mississippi kıyısındaki rafinerileri, kendi yaptığı retina gibi çalışan bir kamerayla, geceleri, yasak şehirler gibi hayaletimsi görüntülere çevirdi.

Hepsi başka bir şey yaptı; kimi sattı, kimi arşivledi, kimi sorguladı. Ama hiçbiri fabrikayı olduğu gibi kaydetmedi. Çünkü öyle bir şey yok. Bourke-White fabrikayı yüceltirken de, Becher'ler soğuk soğuk arşivlerken de, ortada bir bakış vardı. En nesnel görünen tipoloji bile bir seçimdir. Belge diye bir şey yoktur; satan da bir bakıştır, arşivleyen de.

Madde Değil, İmge

O tuğla gibi kitabı elime tutuşturduklarında bozulmuştum. Ama sonra düşündüm ve belki de bu, fotoğrafın en dürüst türüdür. Çünkü ne yaptığını saklamaz. Bir sanat fotoğrafı tarafsızmış gibi durur, oysa değildir; bir belge kendini kanıt diye sunar, oysa bir bakıştır. Ama tanıtım fotoğrafı baştan söyler: ben satmak için buradayım. Yatağı düzenler, ışığı kurar, havluyu asar ve bunu gizlemez. En kurgulu olduğu yerde bile, en dürüst olandır, çünkü kurgu olduğunu ilan eder.

Ben o odayı çekerken bir gerçeği kaydetmedim. Bir vaadi kurdum; burada iyi bir gece geçirirsin vaadini. O oda, ben gittikten sonra o kitaptaki gibi kalmadı belki; havlu buruştu, yatak dağıldı, biri geldi orada yaşadı. Benim karem o yaşanan odanın değil, satılan sözün tanığıydı. Mimaride bir taşa bakardım; burada baktığım şey taş değil, verilen sözdü.

Ve bu yalnız otel değil. Hastane, kumarhane, okul, bir rezidans; hepsi için kural aynıdır. Hiçbirinde satılan mekân değildir. Hastane binayı değil güveni satar, burada iyi bakılırsın der; kumarhane salonu değil şansı; okul sınıfı değil bir geleceği; rezidans daireyi değil bir yaşam biçimini. Her yerde satılan şey madde değil, imgedir; duvar değil, o duvarın verdiği söz. Fotoğrafçının işi de o sözü kurmak, ona inandırıcı bir yüz vermektir. Ben kırk yıldır mekân çekmedim; gösterdiğim hiçbir zaman madde değil, hep bir imgeydi.